Tijden van oorlog - muziek rondom WO I

Matthijs Vermeulen

 

De Eerste Wereldoorlog – een slachtpartij die prachtige muziek opleverde

 

Het zal niemand ontgaan zijn dat de Eerste Wereldoorlog honderd jaar geleden eindigde. Wrang genoeg leverde de grootste slachtpartij in de geschiedenis de meest schitterende composities op. Zo klonk onlangs het monumentale War Requiem van Benjamin Britten in het Concertgebouw, met inkervende poëzie van Wilfred Owen, die een week voor het einde sneuvelde. Op 2 november presenteert het Radio Filharmonisch Orkest ‘Tijden van Oorlog’. Naast het bekende Pianoconcert voor de linkerhand van Ravel staat de door Alphons Diepenbrock georkestreerde Berceuse héroique van Debussy. Ook klinkt het veel te zelden uitgevoerde orkestlied La veille van Matthijs Vermeulen.

 

Door Thea Derks

 

Heroïsch slaapliedje

Toen de Eerste Wereldoorlog eind juli 1914 uitbrak zat Claude Debussy in Londen. Hij vluchtte naar Angers maar keerde later terug naar Parijs. De Britse krant The Daily Telegraph vroeg hem een bijdrage te leveren aan hun King Albert’s Book. Met de opbrengst hiervan wilden zij het Belgische volk ondersteunen dat zojuist in de oorlog betrokken was geraakt. Debussy dacht meteen aan een ‘marche héroïque’, maar verwierp dat idee. Hij vond het ‘belachelijk heldhaftigheid te bezingen in de rust van een muziekkamer ’.

Daarom schreef  hij zijn Berceuse héroïque voor piano solo, een ‘heroïsch slaapliedje’. Hoe paradoxaal de titel ook is, Debussy droeg zijn stuk op aan Koning Albert I en diens soldaten. In zijn muziek verwerkte hij bovendien  referenties aan het Belgische volkslied. Een jaar later maakte hij een orkestratie, die volgens tijdgenoten ‘meer een gevoel van nostalgie dan van heroïsme’ oproept. Het Radio Filharmonisch Orkest speelt een orkestbewerking die de Nederlandse componist Alphons Diepenbrock in 1916 maakte.

Diepenbrock was een Francofiel, die vanuit het neutrale Nederland nauwlettend de oorlogperikelen in Frankrijk volgde. Zijn landgenoot Matthijs Vermeulen was eveneens een verklaard bewonderaar van de Franse muziek en zou jarenlang als muziekcorrespondent in Parijs wonen. Toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak meldde hij zich onmiddellijk bij De Tijd als oorlogscorrespondent.

 

Beklemmend wiegelied

Hij vertrok naar België, waar hij diep geraakt werd door de gruwelen van de oorlog en zich kwaad maakte over de desinteresse in Nederland. Woedend schreef hij: ‘Een volk, dat onze taal spreekt, wordt geplunderd, uitgemoord, vernietigd achter prikkeldraad onzer grenzen, zonder dat ik een kreet hoor van sympathie.’

In 1917 vertaalde hij zijn ontzetting muzikaal in La Veille, een lied voor mezzosopraan en piano op een beklemmende tekst van François Porché. Een moeder mijmert aan de wieg van haar kind over de oorlog die al wat haar lief is bedreigt.

Vermeulens zetting is zeer aangrijpend. Het lied opent met duistere, spaarzame akkoorden van de piano en een reciterende stem vol ingehouden woede. Gaandeweg wordt de pianopartij geagiteerder en zingt de soliste steeds wanhopiger lijnen, die uiteindelijk wegebben in melancholieke berusting.

In 1932, toen hij met zijn gezin in Frankrijk woonde en de Tweede Wereldoorlog al in de lucht hing, bewerkte Vermeulen La veille voor orkest. Deze versie is zo mogelijk nog huiveringwekkender dan het pianolied, maar wordt bijna nooit uitgevoerd. Het werd in 1994 wel op cd gezet door Jard van Nes en het Utrechts Symfonie Orkest onder leiding van Otto Ketting. Een buitenkans om dit stuk eens live uitgevoerd te horen!

 

Grimmige wals

Op het programma staat ook La Valse van Maurice Ravel, dat hij direct na de Eerste Wereldoorlog componeerde. Hierin verwordt de wufte Weense walse tot een grimmige klankorgie die de gruwelen van de oorlog lijkt te weerspiegelen. Lichtvoetiger is het Pianoconcert voor de linkerhand dat Ravel in 1929 componeerde voor Paul Wittgenstein, die in de oorlog zijn rechterarm verloren had. De partij is zo spetterend en virtuoos dat je nauwelijks hoort dat deze met maar één hand gespeeld wordt. Elke zichzelf respecterende pianist zet het daarom vroeg of laat op zijn repertoire.

Minder bekend is Rudi Stephan, die in 1887 in Worms werd geboren en gold als een van de meest veelbelovende talenten van zijn generatie. Zijn laatromantische stijl is verwant aan die van Richard Strauss en de vroege Arnold Schönberg. In 1913 brak hij door met zijn twintig minuten durende Musik für Orchester. In dit schuimende stuk wordt heroïsch klaroengeschal afgewisseld met intieme soli van houtblazers en verfijnde arabesken van de strijkers.

Helaas sneuvelde Stephan in 1915 aan het Oekraïense front en kon hij zijn grote belofte voor de muziek niet inlossen. – Zo leverde WOI weliswaar schitterende muziek op, maar heeft deze ook veel moois in de knop gebroken.

 

[Dit artikel werd eerder gepubliceerd op de website van Thea Derks: https://theaderks.wordpress.com/2018/10/25/eerste-wereldoorlog-een-slachtpartij-die-prachtige-muziek-opleverde/]

 


 

AVROTROS Vrijdagconcert
vrijdag 2 november, 20.15 uur, TivoliVredenburg, Utrecht

 

Radio Filharmonisch Orkest
Kevin John Edusei
 dirigent
Ève-Maud Hubeaux mezzosopraan
Severin von Eckardstein piano

 

Programma:
Debussy/Diepenbrock - Berceuse héroïque
Vermeulen - La veille
Ravel - Pianoconcert voor de linkerhand
Stephan - Musik für Orchester
Ravel - La valse

 

Dit concert wordt live uitgezonden op NPO Radio 4.

 

 

Deel dit artikel