Muziek en natuur: Rachmaninov, Saariaho en Beethovens ‘Pastorale’

Rachmaninov in Ivanovka

“Muziek is een kalme maanverlichte nacht, het ruisen van bladeren in de zomer. Muziek is klokgelui in de verte tijdens de schemering.”

Sergej Rachmaninov was een romanticus in hart en nieren, en niet toevallig legt hij in het commentaar op zijn muziek vaak een relatie met de natuur en de wereld om hem heen. Hij componeerde en corrigeerde het liefst op het afgelegen familielandgoed Ivanovka, een flink eind ten zuidoosten van Moskou.

 

Pianoconcert van een 18-jarige

Zijn Eerste pianoconcert schreef Rachmaninov als student aan het conservatorium. De drukte van zijn eindexamen verhinderde een onmiddellijke voltooiing, maar in de zomer van 1891 schreef hij de twee overige delen in tweeënhalve dag. De première volgde op 17 maart 1892 tijdens een studentenconcert onder leiding van de directeur van het Moskouse conservatorium, Vasili Safonov.

Rachmaninovs medestudent Michail Boekinik herinnerde zich de opwinding die deze uitvoering veroorzaakte: “De achttien jaar oude Rachmaninov [...] weigerde niet alleen categorisch iedere aanpassing, maar had ook de moed Safonov te wijzen op zijn fouten in tempo en nuances. Dat misnoegde Safonov zichtbaar, maar de man was intelligent genoeg om te begrijpen dat de maker, al was hij een beginner, het recht had zijn eigen interpretatie gestalte te geven.”

 

Herziening in revolutiejaar 1917

In de herfst van 1917 besloot Rachmaninov zijn jeugdwerk drastisch te herzien. De misschien al te directe verwijzingen naar Tsjaikovski’s Eerste pianoconcert verdwenen, en de twee laatste delen werden volledig herschreven. Vrijwel iedereen is het erover eens dat het resultaat een verbetering betekende.

 

De ‘revolutionaire herfst’ van 1917 liet Rachmaninov tijdens het reviseren onberoerd: “Ik werd zo door mijn werk in beslag genomen dat ik niet opmerkte wat om mij heen gebeurde. Dat had tot gevolg dat het leven mij tijdens de anarchistische omwenteling, die het bestaan van een niet-proletariër in een hel op aarde veranderde, relatief gemakkelijk viel. Ik zat de hele dag aan een bureau of achter de piano zonder mij zorgen te maken over het ratelen van machinegeweren en geweerschoten. Als iemand was binnengedrongen, dan had ik hem begroet met het antwoord dat Archimedes de veroveraars van Syracuse* gaf.”

 

* ‘noli obsecro, istum disturbare’ - “Ik smeek je, laat dit [mijn aantekeningen, gemaakt in zand] liggen”, zou Archimedes hebben gezegd, vlak voordat een Romein op zoek naar oorlogsbuit hem vermoordde (Valerius Maximus, Factorum et dictorium memorabilium libri (boeken van memorabele daden en uitspraken) VIII.7.ext.7.

 

Met Rachmaninovs Eerste pianoconcert begint de Oekraïens-Australische pianist Alexander Gavrylyuk een meerjarige cyclus met alle werken voor piano en orkest. In de NTR ZaterdagMatinee van 11 mei dirigeert Osmo Vänskä nóg twee werken die onlosmakelijk met de natuur en het buitenleven verbonden zijn: Ciel d’hiver (winterlucht) van de Finse Kaija Saariaho en Beethovens Zesde symfonie. “Eindelijk klinkt deze symfonie begrijpelijk”, zo luidde het commentaar van een recensent op Vänskä’s cd-registratie.

 

NTR ZaterdagMatinee
za 11 mei 2019, 14.15 uur, Concertgebouw, Amsterdam

klik hier voor meer informatie en kaarten

 

Radio Filharmonisch Orkest
Osmo Vänskä dirigent

 

Alexander Gavrylyuk piano

 

Saariaho Ciel d’hiver
Rachmaninov Eerste pianoconcert
Beethoven Zesde symfonie ‘Pastorale’

 

Deel dit artikel