Karina Canellakis dirigeert Sjostakovitsj’ romantische (?) Tiende symfonie

Dmitri Sjostakovitsj

Op 12 oktober 2019 start een ‘nieuwe era’. Dan dirigeert Karina Canellakis haar eerste concert als chef-dirigent van het Radio Filharmonisch Orkest. De Amerikaanse start voortvarend, met repertoire waarin zij en het orkest elkaars kwaliteiten kunnen ‘proeven’ en bewijzen. Behalve een nieuw, virtuoos vioolconcert van haar landgenoot Sebastian Currier dirigeert zij Beethovens ouverture Egmont en de vermaarde Tiende symfonie van Dmitri Sjostakovitsj. Tien jaar geleden speelde het orkest deze ruim vijftig minuten durende symfonie voor het laatst in de NTR ZaterdagMatinee.

 

Lange, eenzame melodieën voor talloze solisten in het orkest, pittige baslijnen, langzaam opgebouwde climaxen vol koper en slagwerk, grootse verstild-melancholieke episodes, jachtige orkesttutti. Hoor je bij deze Sjostakovitsj een verslag van de Stalinterreur? Het is maar wat je ‘achter de noten’ verborgen vermoedt. Zonder verdere uitleg is muziek beduidend minder expliciet dan een film of een dagboek...

 

Sjostakovitsj in nood

Na het beruchte Congres van de Componistenbond in 1948 heeft het conservatorium van Moskou Sjostakovitsj uit zijn functie ontheven. Geldzorgen nopen hem zijn auto, en zelfs zijn eigen muziekbibliotheek te verkopen. Ook hij lijkt niet immuun voor Stalins staatsterreur, en onderwijl laat zijn gezondheid te wensen over. Voor de buitenwereld beperkt Dmitri Dmitrijevitsj zich voornamelijk tot filmpartituren, enkele cantates en liederen op teksten uit onverdachte hoek.

 

Van de drie in de oorlog geschreven symfonieën (de nummers 7 tot en met 9) heeft alleen de Zevende op bijval kunnen rekenen. Voor de veiligheid houdt Sjostakovitsj de eerste schetsen voor een nieuwe (tiende) symfonie in de bureaula. Ook zijn collega’s Chatsjatoerjan, Sjaporin en Kabalevski houden zich in Stalins nadagen op de vlakte. Dat valt ook de Partij op. Dus schrijft het officiële tijdschrift Sovjetskaja moezyka in april 1953 verbolgen dat “de componisten […] in het recente verleden geen creatieve activiteit in het symfonische genre [hebben] ontplooid, ofschoon zij weten dat de Sovjet-luisteraars monumentale, heroïsche symfonieën op boeiende eigentijdse thema’s van hen verwachten”.

 

‘Dit is niet onze wereld’

Pas als Stalin, de bij leven onsterfelijke secretaris-generaal van de Communistische Partij in maart 1953 zijn laatste adem heeft uitgeblazen, waagt Sjostakovitsj zich weer aan het ‘lastige’ genre en schrijft zijn Tiende symfonie. Lastig? Waarom? Aan puur instrumentale muziek valt een ‘inhoud’ niet af te lezen, dus iedere onverlaat kan er zijn eigen ‘bedoeling’ achter zoeken...

 

Zoals in de Sovjet-Unie gebruikelijk wordt de nieuwe symfonie, voorafgaand aan een mogelijke première, in een besloten comité besproken. De mening van de ‘critici’ is daarbij niet mals. Het werk wordt gewogen – en te zwaar bevonden: “in de symfonieën van Sjostakovitsj komen geen helden en geen beelden van de natuur en de liefde voor. […] De wereld is […] helemaal niet zoals Sjostakovitsj die weergeeft. De Tiende symfonie geeft de wezenlijke problemen van het leven fundamenteel verkeerd weer.” Toch mag Jevgeni Mravinski in december de première dirigeren.

 

Een symfonie met onvermoede inhoud

Het trieste, lang uitgesponnen eerste deel getuigt inderdaad niet van een sprankelende liefde voor het vaderland. Het abrupt eindigende scherzo klinkt vervaarlijk. Ook de finale schetst geen feestelijke samenkomst onder de moerbeiboom. Maar hoeveel ‘betekenissen’ Sjostakovitsj’ publiek ook hoorde of meende te horen – het openingsdeel een weeklacht over het lijden onder de Stalinterreur, het scherzo een portret van de dode Georgische tiran? – alleen in het derde deel ligt een ‘zekere betekenis’ verborgen.

 

Twaalf keer klinkt daar een zachtaardige, mysterieuze hoornmelodie. Het is een muzikaal monogram, zo bleek pas twintig jaar na Sjostakovitsj’ dood uit een stapeltje brieven. De noten E–A–E–D–A vormen de voornaam E–l(a)–mi–r(e)–a van de Azerbeidzjaanse pianiste en componiste Elmira Nazirova, die hem in moeilijke tijden had gesteund. Vandaar misschien ook het licht on-Europees aandoende eerste thema uit dit deel.

 

Het contrast tussen de open kwinten van ‘haar’ hoornmelodie en de onstuimige chromatiek van het Sjostakovitsj-monogram DSCH (D–Es–C–B) trekt Sjostakovitsj naar zijn slotdeel door. Of Elmira een onbereikbare geliefde was, of slechts een bewonderde muze, vertellen de noten natuurlijk niet. Maar in een van Sjostakovitsj’ meest geliefde symfonieën zijn hun namen wel voor eeuwig met elkaar verenigd.


Karina Canellakis’ inauguratieconcert: mis het niet op zaterdag 12 oktober!

NTR ZaterdagMatinee, 12 oktober 2019, 14.15 uur - er zijn nog enkele kaarten

Concertgebouw, Amsterdam

Radio Filharmonisch Orkest

Karina Canellakis, dirigent

Baiba Skride, viool

 

Beethoven Ouverture 'Egmont'

Currier Aether (Nederlandse première)

Sjostakovitsj Tiende symfonie


 

Bekijk hier een interview met Karina Canellakis:

 

Dmitri Sjostakovitsj

Foto: Sjostakovitsj in Frankfurt, 1949. Achter hem een raambiljet van 'Operation Vittles', de luchtbrug waarmee de Amerikanen vanaf juni 1948 Berlijn bevoorraadden tijdens de Sovjet-blokkade.

 

Deel dit artikel