Thrillers met Jaap van Zweden

Jaap van Zweden - foto Marco Borggreve

De duistere opera Hertog Blauwbaards burcht van Béla Bartók ging honderd jaar geleden in Boedapest in première. De NTR ZaterdagMatinee viert op 14 april het eeuwfeest met een compositieopdracht aan de voormalige Componist des Vaderlands, Willem Jeths. De twee opera’s op één middag vormen elkaars pendant.

 

Het verraderlijke hart

In het korte verhaal The Tell-Tale Heart (Het verraderlijke hart) van Edgar Allan Poe vond Jeths de stof voor een korte, bloedstollende opera. Poe laat een verteller aan het woord, die een moord gepleegd heeft op een oudere huisgenoot. Hij laat in het midden wat de relatie tussen beide geweest is – zijn het vader en zoon, heer en bediende, misschien zelfs twee geliefden? De reden voor de moord is wél enigszins ‘duidelijk’. Jeths’ librettist Carel Alphenaar vertaalde het als volgt:

HIJ HAD HET OOG VAN EEN GIER!
Een bleekblauw oog met een vliesje.
Mijn bloed stolde als hij zijn oog op mij liet vallen.

Het oog, als een vreemde ballon, beweegt zich naar het oneindige, Odilon Redon, 1882; collectie Rijksmuseum, AmsterdamDe moordenaar heeft het lijk in stukken gesneden en onder de plankenvloer verborgen. Als drie politieagenten na een melding van burengerucht een onderzoek starten, is hij ervan overtuigd dat hij niets te vrezen heeft. Hij plaatst stoelen in de kamer met het lijk, en vanaf zijn zitplaats weet hij het drietal om de tuin te leiden. Totdat hij een hart hoort kloppen. Steeds luider… Dit is ondraaglijk! Anderen moeten dat toch ook horen? In volledige verwarring bekent hij alsnog.

 

Overeenkomsten

Omdat Jeths de moordenaarsrol liever aan een zangeres dan een mannelijke zangstem toebedeelde, veranderden Alphenaar en hij enkele gender-specifieke zinsneden in de tekst. Verder bleef het origineel van Poe vrijwel intact.

Door de ingreep gaat de opera, net als Blauwbaards burcht van Bartók, over de noodlottige relatie tussen een vrouw en een mysterieuze oudere man, voor wie de vrouw een opmerkelijke fascinatie koestert. En er zijn meer overeenkomsten. In beide werken is vanaf de eerste minuten duidelijk dat de afloop fataal zal zijn. De omgeving is onveranderlijk: een kamer bij Jeths, een donker kasteelinterieur bij Bartók. De psyche van de moordenaar staat centraal.

Beide componisten weten de suspense, maar ook de diepe menselijkheid van hun griezelverhalen, optimaal te vangen in hun duistere, maar zinderende muziek. Jeths kiest zelfs voor klanken met een veelal laatromantisch karakter, geïnspireerd door Bartók (en Debussy). Een belangrijk verschil: bij Jeths is de vrouw de moordenaar…

 

Starring: drie vocalisten en het RFO

Juliane Banse zingt de rol van de vrouw, de enige vocale rol in The Tell-Tale Heart. Eerder maakte zij in de ZaterdagMatinee furore als titelheld in Karl Amadeus Hartmanns Simplicius Simplicissimus, maar zij zingt net zo lief Tatjana in Tsjaikovski’s Jevgeni Onegin, Mozart-rollen en Marschallin in Richard Strauss’ Rosenkavalier. Mezzosopraan Michelle DeYoung en bas Mikhail Petrenko (de laatste al jarenlang een ZaterdagMatinee-ster) zingen de twee rollen in Bartóks opera.

Maar een extra hoofdrol is er voor het Radio Filharmonisch Orkest en zijn voormalig chef-dirigent Jaap van Zweden. Zo zijn de geheime kamers die Blauwbaards nieuwe (nieuwste) vrouw Judith een voor een ontsluit – het zijn eigenlijk inkijkjes in Blauwbaards gesloten ziel – niet op het toneel zichtbaar, maar Bartók maakt ze hóórbaar, vóélbaar. Het orkest verklankt het zuchten en steunen van de burcht, het bloed dat langs de muren loopt. Eigenlijk vertegenwoordigen de orkestmusici daarmee het belangrijkste karakter: het orkest is de titelheld van Bartóks opera. Ook in de nieuwe ‘mono-opera’ van Jeths geven de musici vorm aan de wereld waarin het verhaal zich afspeelt.

Dat wordt prettig huiveren: twee thrillers met Jaap van Zweden!

 

(tekst op basis van de programmatoelichting van Kasper van Kooten)

 

zaterdag 14 april 2018, 14.15 uur

NTR ZaterdagMatinee
Concertgebouw, Amsterdam

Radio Filharmonisch Orkest

Jaap van Zweden dirigent

Juliane Banse sopraan
Michelle DeYoung mezzosopraan
Mikhail Petrenko bas
Pál Mácsai spreekstem

 

Jeths The Tell-Tale Heart – wereldpremière (opdrachtwerk NTR ZaterdagMatinee, met financiële ondersteuning van het Fonds Podiumkunsten)

Bartók Hertog Blauwbaards Burcht

 

Kijk voor meer informatie en de laatste kaarten op de site van het Concertgebouw

 

Deel dit artikel