Sjostakovitsj’ Oorlogssymfonie en een nieuw tripelconcert

In het geblokkeerde Leningrad koopt een soldaat een kaartje voor Sjostakovitsj' Zevende symfonie

Sjostakovitsj’ Oorlogssymfonie en een nieuw tripelconcert

Op vrijdag 23 maart dirigeert Dima Slobodeniouk het Radio Filharmonisch Orkest in het AVROTROS Vrijdagconcert. Op het programma: de Nederlandse première van een van de grootste componisten van nu: Sofia Goebaidoelina, én de aangrijpende Zevende symfonie van Dmitri Sjostakovitsj, geschreven tijdens het beleg van Leningrad (1941-1943).

 

De Oorlogssymfonie van Sjostakovitsj – of dé oorlogssymfonie van Rusland

“Het eerste deel, een symfonisch allegro, werd geïnspireerd door de maand augustus in Leningrad,” aldus het officiële perscommuniqué bij het verschijnen van Sjostakovitsj’ Zevende symfonie uit 1942. “Oorlog kwam in ons vreedzame leven. Onze mensen, arbeiders, intellectuelen en kunstenaars, werden soldaten. Gewone mannen en vrouwen werden helden. Het eerste deel van de symfonie heeft iets tragisch, het bevat een requiem. Het is vervuld van verdriet om hen die op het slagveld een heldendood stierven. Maar in onze Grote Vaderlandse Oorlog zijn wij onoverwinnelijk. We weten dat Hitler verslagen zal worden en dat onze vijand zijn graf zal vinden in Russische aarde. Daarom is de stemming in het eerste deel over het geheel genomen licht, opgewekt en levensbevestigend.”

 

Propaganda

Tsja. Propaganda uit de Stalintijd. Vrolijk is het allemaal niet. Beroemd werd de foto van Sjostakovitsj op de cover van de Britse Time Magazine, als brandwacht op het dak van het conservatorium. De symfonie schalde door luidsprekers over de hoofden van de belegeraars, en de partituur werd per microfilm over de wereld verspreid als symbool van de standvastigheid van de door Hitler bijna anderhalf jaar belegerde Leningraders. Het stuk werd zo populair dat Rachmaninov – in het verre Amerika, waar de beroemde dirigent Arturo Toscanini zich over het werk ontfermde – zich vertwijfeld afvroeg of Rusland nog maar één componist over had.

 

Vernietigingsmachinerie

Ondanks alle propagandistische gezwollenheid die het werk vergezelde, weet Sjostakovitsj’ muziek luisteraars nog altijd te imponeren. Maar gaat deze muziek wel over Hitlers allesvernietigende oorlogsmachinerie? Of toch (ook) over Stalins repressieve beleid in eigen land? En is dat van belang?

 

De schoonheid van Goebaidoelina

Sjostakovitsj (1906-1975) was voor musici van haar generatie – Sofia Goebaidoelina werd geboren in 1931 – de meest invloedrijke Sovjetcomponist. Gesterkt door het luisteren naar de muziek van Luigi Nono vond zij echter, net als haar leeftijdgenoot Alfred Schnittke, haar eigen stem, tegen de verdrukking in. Op zoek naar ‘waarheid’, naar ‘schoonheid’ als weerwoord op het zogenaamde sovjetparadijs, naar diepgang in plaats van breedsprakigheid. Haar werken hebben dikwijls iets van een ritueel, en hoewel je haar ingenieuze constructies niet à la seconde kunt doorgronden, overtuigen haar vormen door een volstrekte natuurlijkheid.

 

Geschreven voor drie solisten

Veel van haar werken componeerde Goebaidoelina in samenspraak met geweldige, haarzelf en haar muziek zeer toegewijde solisten. Het vioolconcert Offertorium schreef zij bij voorbeeld voor Gidon Kremer, en het recente Tripelconcert voor diens Letse collega Baiba Skride, de Nederlandse celliste Harriet Krijgh en de Zwitserse bajanspeelster Elsbeth Moser.

Diezelfde drie solisten spelen haar werk op 23 maart in het AVROTROS Vrijdagconcert, een jaar na de wereldpremière bij het Boston Symphony Orchestra in 2017. De drie solisten, de driedelige muzikale vorm en eenvoudige drieklanken in de harmonie staan voor wat Goebaidoelina de ‘drie-heid’ noemt – een verwijzing naar de christelijke ‘drie-eenheid’ is niet toevallig. Maar bovenal is het de boeiende samenklank van de Russische ‘knoppenaccordeon’ en twee strijkers die vanaf de eerste minuut intrigeert.

 

Bestel kaarten op de site van TivoliVredenburg

Lees ook het artikel van Thea Derks

Beluister hier de reportage die Thea Derks maakte met Elsbeth Moser, Baiba Skride en Harriët Krijgh: 

 

 

Beluister hier een opname van Goebaidoelina's Tripelconcert:

 

En de opname van de wereldpremière van Sjostakovitsj' Zevende onder Arturo Toscanini:

 

In deze Sjostakovitsj-documentaire speelt het Radio Filharmonisch Orkest onder leiding van Valeri Gergiev de Zevende symfonie. Opname: ZaterdagMatinee, 27 april 1991

 

Deel dit artikel