Boris Godoenov – 8 september!

Alexander Golovin: toneelschets voor de kroningsscène in Boris Godoenov (proloog), 1908

De orkest- en koorrepetities voor Boris Godoenov zijn begonnen. Zaterdag 8 september klinkt Moesorgski’s opera voor het eerst sinds 1982 in de ZaterdagMatinee. En voor het eerst presenteren we de ‘definitieve’ versie in vier bedrijven en een proloog. Pablo Heras-Casado geeft leiding aan het Radio Filharmonisch Orkest, het Groot Omroepkoor, het Vlaams Radio Koor en vele, vele solisten.

 

Welke versie nemen we?

Boris Godoenov is een iconisch werk. Natuurlijk, je hebt Glinka’s Roeslan en Ljoedmila en Tsjaikovski’s Jevgeni Onegin. Maar meer dan welke opera ook staat de Boris model voor ‘de Russische opera’. Zelfs al heeft het icoon vele ‘restauraties’ moeten doorstaan.

 

Al vanaf de première in 1874 hebben regisseurs en dirigenten de partituur onderhanden genomen, aangepast aan de ‘wetten’ van het theater. De leiding van het Mariinski-theater in Sint-Petersburg wilde het stuk zelfs pas accepteren als Moesorgski er een vrouwelijke hoofdrol aan zou toevoegen – want: wat was een opera zonder vrouwelijke hoofdrol? Hij componeerde er daarom een compleet bedrijf bij en herzag de partituur bovendien op tal van andere belangrijke punten. Het resultaat was een wezenlijk andere opera.

Vervolgens ‘verbeterden’ collega’s als Rimski-Korsakov, Ippolitov-Ivanov en Sjostakovitsj – tot halverwege de twintigste eeuw – de oorspronkelijke orkestratie. De Sovjet-musicoloog Pavel Lamm ondernam in de jaren twintig en dertig bovendien een poging tot ‘reconstructie’ van Moesorgski’s origineel. Maar wat was dat origineel? De versie uit 1869, of die uit 1872, met dat extra bedrijf? Lamm leverde een overladen partituur met elementen uit beide versies. Daarop sneden anderen daar weer naar believen stukken uit weg.

 

Moesorgski maakte al die ingrepen niet meer mee. Maar ook de gevraagde aanpassingen voor de première accepteerde hij zonder al te veel zorgen: hij was een idealist die het intellectuele proces – het bedenken van zijn ideale opera – stelde boven alle mondaine beslissingen over uitvoering en productie. Die liet hij over aan professionelen.

De laatste tijd blijken dirigenten en regisseurs toch te kiezen voor een van de door Moesorgski afgeronde versies. In de ZaterdagMatinee van 8 september dirigeert Pablo Heras-Casado de versie van 1872, inclusief Moesorgski’s laatste verbeteringen uit 1873.

 

Poolse troonpretendent

Het door Moesorgski – op verzoek – toegevoegde extra bedrijf speelt zich af in Polen. De ‘monnik’ Grigori Otrepjev die zich uitgeeft voor Dmitri, de laatste nog levende zoon van Ivan de Verschrikkelijke, pretendeert recht te hebben op de Russische troon die de edelman Boris Godoenov inmiddels heeft ingenomen. Hij krijgt daarbij hulp van de Poolse edellieden onder leiding van de ambitieuze Marina Mniszek – zie daar de verlangde vrouwelijke hoofdrol – en de Jezuïet Rangoni, een ras-intrigant (een rol die Moesorgski zelf toevoegde aan het toneelwerk van Poesjkin waarop hij zich baseerde).

Stilistisch wijkt dit derde bedrijf flink af van de rest van de opera. Voor velen is dat een reden, dat deel ‘gewoon’ weg te laten: het past immers niet in Moesorgski’s aanvankelijke opzet? De componist werkte er de bredere internationaal-politieke dimensie (Rusland/Polen, Russisch-orthodox/katholiek) echter bewust uit, en koos dáárom voor verschillende muzikale omgevingen: het oude Rusland versus de Poolse aristocratie.

 

'Wee, Rusland!' – Het lijdende volk

Moesorgski gaf het koor in versie twee een veel prominentere rol: als het (Russische) volk, dat als commentator en zelfs initiator een opvallend belangrijke stem krijgt toebedeeld.

 

Meesterlijk is ten slotte een laatste ingreep, die zijn weerga niet kent in de operageschiedenis. Waar een ‘traditionele’ opera dikwijls eindigt met de dood van de hoofdpersoon of de blije beëdiging van een nieuwe heerser, beëindigt hier een klaagzang van een joerodivy de opera – een ‘heilige dwaas’ die in het oude Rusland, tegelijkertijd een bedelaar uit overtuiging en een nar uit armoede, meer kon zeggen dan wie ook. “Wee, Rusland, huil, Russisch volk, hongerig volk”, jeremieert hij. Want, zoals iedere arme drommel weet hij: wie er ook aan het bewind is, beter zal het niet worden…

tekst op basis van de toelichting van Francis Maes

afbeelding: Alexander Golovin, toneelschets voor de kroningsscène in Boris Godoenov (proloog), 1908


Bestel nu uw kaarten voor Boris Godoenov! (klik)

8 september 2018, 12.00 uur (!)

NTR ZaterdagMatinee | Concertgebouw Amsterdam

Modest Moesorgski Boris Godoenov (versie 1872/73)

Radio Filharmonisch Orkest | Groot Omroepkoor | Vlaams Radio Koor

Pablo Heras-Casado dirigent

Alexander Tsymbalyuk Boris Godoenov | Frank van Aken Sjoejski | Ante Jerkunica Pimen | Dmitriy Golovnin Grigori/de 'valse' Dmitri | Ksenia Dudnikova Marina Mniszek | Vladislav Sulimsky Rangoni | e.v.a.

 

Deel dit artikel